Linapuhan kag hawul-hawul

Dominggo. Nagkitaay kita sa escalator. Gapanaog ako, gapasaka timu. Abi mo guro ikaw ang akun ginyuhuman hay nagabangirit ako. Nasadyahan lang ako hay day-off ko sarum-an. Gasuksuk kaw gid kang imo jacket kag nagkid-an kang imu buhok. Pagtangra mo kanakon, ginturok ta man ikaw kang malipayun. Sala man ayhan nga magmulalong ugaring ang imu pungyahon burak sa kalum-ok, nagapanghagad nga batangan. Ang bilog kang imong mga mata lati sa kaitum, perlas nga nagabadlak sa kasilaw kang adlaw. Bagnet ang atun mga mata nga nagabutungay sa pagsaka kag panaog kang escalator. Gusto ko man ipunggan ang mekanikal nga hagdan, hindi mahimo hay tama dya kapurus kag sara lang ako. Nagdaog ang hagdan sa paghatud kanakun sa first floor, ikaw timu rudto run man sa second floor. Gusto ko magsakay liwat sa escalator kag lagsun ang imo haron ugaring kabug-at run gid kang akun lawas. Mabudlay man ayhan ang magpindot-pindot kang keyboard.

Awat.

Nagyuhum ako sa guard kag nagguwa sa glass door. Te ano gid, day off ko man sarum-an. Nagahulat run ang chicken balls sa tubang kang ministop.

“Nagasulat ako sa Kinaray-a tungud amo dya ang pulong kang akun mga ginikanan. Amo dya ang pulong nga akun namat-an. Sa pulong nga dya mas mapabutyag ko it klaro kag manami ang mga baratyagun, kaaram, kahadluk, kag damgo kang mga tao sa akun palibot–mga mangingisda, mga mangunguma, mga marinero, mga uripon sa iban nga pungsod, kag mga tawo nga balhas kag dugo ang ginapaturo makakaun lamang tatlo ka beses sangka adlaw. Sa Kinaray-a ako nagahigugma. Sa kinaray-a ako nagadamgo. Kag labaw sa tanan, sa Kinaray-a ako nagadayaw kag nagapangayo kang bugay sa akun Ginuo.”

- J. I. E. Teodoro

gin kowt halin sa  kinaray-a.com

ang kutso kutso (functionalist perspective)

Kaina kang nagapanaw ako paagto sa obra, may tawo nga nagabike nga kian lang mabungguan kang awto. mayad lang hay nakapreno dayun ang driver kang honda civic, pero nadusli gid ang laki nga nagabike. dayun ja nagtindug kag nagsakay sa bike na nga daw wara lang kamaan. ang ang mga usyusero man tana kag mga usyusera dayun tumpuk kag magpaminangkutanay. sigurado nga pag-abot kang istorya beyond one kilometer radius, napatay run ang tawo nga naga bike kag ang awto naglupok run nga daw parehas sa pelikula ni robin padilla. tsk.. tsk.. tsk… ang kutso-kutso, indi gid madura sa tawo.

ang hambal kang sociology, ang pagkutso-kutso kano sangka manipestasyon nga ang tawo sangka social nga tinuga. ang kutso-kutso matawag nga unwritten social control kang sangka sosyodad. parehas kang mga nasulat nga laye, ang kutso-kutso nagapugong man sa mga tawo nga maghimu kang mga bagay nga hindi mabatunan kang komunidad parehas kang pagbusong nga wara ti bana, pangngerida kag duro pa nga iba. sa sangka rural nga lugar kun sa diin ang mga tawo may luxury of time nga magkutso-kutso, ang topiko pwede mag-umpisa sa mga trivial nga bagay sa baryo parehas kang pagpakasal ni Rusing nga laon nga manugrilip kay Tawi nga bata pa para magpirma kang marriage contract. ang kutso-kutso masami nagaumpisa sa pagtinipun-tipon kang mga tawo sa baryo sa tunga kang lima ka bol nga tuba kag sa pagpangayuay kang apog kag maskada sa mga usang mode kang minama. may naman-an ako nga kaso nga may sangka tawo nga nagpakamatay paagi sa pagbitay kang anang kaugalingun sa puno kang santol sa andang likod balay hay nabalahuba nga ginamulistiya na ang anang bugto. masarangan na ang bakul kana kang anang tatay, mabatuan na ang iba na pa nga mga bugto nga laki. bisan magburukol pa kag magbaranug ang anang mga mata kang kastigo, maayad man ria gihapon. lain tana ang kaso kun kutso-kutso run ang maghusgar kang anang ginhimu. dara na ang stigma bisan diin tana maagto nga may nakakilala kana. kunbaga sa english, ang kutso-kutso silent, gentle but deadly. amu ria guro nagpakamatay lamang tana. dalming nga topic…

sociology rocks!

Ang Gugma nga Lumuton

Ang hambal nanda, ang gugma kano kang mga mal-am daw sa igi nga nagakamang nga biskan iwanun mo kang tikwang, makapyut gid sa mga kabataan. Ambay kun tsakto man ri-a pero daw amu amu ri-a ang istorya kang love story ni Rusing kag ni Tawi. Si Rusing nga manugrilip kag si Tawi nga manug-lasa kang baboy ni Tomasa. Katong ginkasal sanda, duro gid ang nagtaas kang andang mga kiray. May jan nga daw sa indi makapati kag natingala gid kag may jan man nga nagaralaway gid kang panglibak. Daw sa mabaskug nga hangin ang balita nga nagrapta nga si Tawi kag si Rusiing ginkasal kang Sabado. Si Bonita lang nga umang ang wara kamaan kag wara nagngusyan kang nagrapta nga si Tawi kag si Rusing ginkasal ni Father Corvera. Simple lang man kato ang kasal nanda hay gin-abay to gani sa mass wedding nga ginaskedyul kada Sabado kistra sa sangka bulan. Gamay lang man kato ang punsyon sa balay ni Rusing. Sanda-sanda lang man nga mga suob nga kilala sa rilipan kag babuyan pero ang balita daw bomba nga nagtublag sa mga tsismoso kag mga tsismosa sa banwa.

Si Rosita, Rusing kun tawgun kang mga tawo sa tindahan, trayntay nuebe run kang ginkasal kay Tawi. Nagbuhay tana sa Hongkong pagkatapos na gradweyt sa High school sa Antique National School. Nakapundar kang medyo gamay kag nagbuol tana kang pwesto sa rilipan. Mayad ang pangabuhi ni Rusing hay nagapautang tana kang 5-6 kag nagapaalili kang paray sa mga taga Sitio Timbuok kag Poblacion. Ginasapin-sapin na lang ra ang ginansya na sa rilipan sa mga luho na sa Avon kag Natasha. Biskan mal-am kag may edad, mahambal mo nga seksi kag may binubuga pa man gihapon tana. Gamay nga baye pero tibsul ti panglawasun. Indi man gid ti taas ang irung pero intsakto man ang pagkaporma nga nami man turukun. Laon-laon kag daw medyo konserbatibo pero dayaw nga baye kag pirme hamut. Kun sa mga bugoy pa nga buntudan sa tindahan, daw ilahas nga maila-ila. Amo ri-a guro nga naumol kana si Tawi. Ilo run si Rusing sa nanay kag tatay. Lima sanda nga magbugto kag tana ang ikaapat. Luwas kay Milet nga nagauli sa lugar kang bana na sa Villaflor sa Dao, marayu tana si Rusing sa anang mga bugto nga nagparangasawa kag nagtinir sa Manila. Kay manding Basyon na tana gaistar nga laon man. Imaw nanda ang hinablus kay manang na Milet, si Buknoy nga hindi mo maman-an kun baye o kun laki hay nagaki-ay ki-ay kun magpanaw. Walo ang bata ni Milet amo ra nga ginpa-istar na run lang si Buknoy sa balay kang andang manding Basyon

Buta ka dugo kang baboy ang lawas ni Tawi kada Dominggo hay tienda sa banwa. Tana ang manuglasa kang baboy ni Tomasa, ano pa, mabakud ti postura. Taas pero turu-tabnul ang anang lawas nga ginaputos kang mala-tsokolate nga panit. Medyo kurong ang anang buhok kag apad ang ang irung, damul ang kiray kag bahul ang mata. Kun imu turukon, indi mo man mahambal nga raw-ay tana hay ginakuruhit-kuhit pa gani ri-a kang mga parlorista nga agi sa banwa. Baynte uno anyos lang ja tana kang nagpirma kang marriage contract. Kang una, gabulig-bulig lang ja kato ka pangkilo kag pangbulad kang kupras sa bodega ni Pitok. Nagtinir si Tawi kanday Tomasa kang napatay si Pitok hay gin-atake kang high blood. Sa San Remigio gid tana kaja naghalin, nag istar lang kay manang na Suling nga nakapamana kang taga Poblacion Tres. Wara ja ka gradweyt sa hayskul kag nagpamanila. Pagkatapos natak-an mag-obra sa pabrika kang silopin sa Valenzuea, nag-uli tana sa Hamtic kag rudya na lang nagtinir kay manang na Suling. Tapos naandan na nga magtinir sa banwa kag magbulig-bulig sa mga karinderya hasta nga ginbuol nga boy ni Pitok. Daw buhay gawa tana nga nagabulad-bulad kang kopras kag magtawas-tawas sa bagun ni Bibot paagto sa Iloilo kun magpakilo kang kopras ang anhing mal-am nga haybladun.

Wara ti may nakamaan kun ano gid ang natabo kang gabii nga to. May Kantalingawan gid kato sa banwa ano pa duro kag nagadirinagusu lang ang mga tawo. Duro ang nagdulhog nga mga taga-iraya ano pa wara gihapon nanarado si Rusing kang anang pwesto bisan pasado run alas-syete sa gabii. Man-an na run ri-a nga kun magdulhog gani ang mga taga-raya duro man ang anang binta. Mabakal gid ang mga t-shirt na nga masilaw ang kolor sa mga bugoy-bugoy nga laki kag ang anang mga palda kag pantalon daw pinakas lang nga ginaaragawan kang mga baye nga taga-iraya. Kapin pa kaja hay may mga new arrival tana halin sa isteyts. Pero rapit run lang mag-alas otso wara gihapon ti may nagbakal kang mga rilip nga hamot kang bulong para sa molds. Ano abi hay ginsaylo ni meyor ang stage sa tubang kang munisipyo nga kato anay ria, rudya lang ginabutang sa tugbang kang merkado publiko. Ginatamad run ang mga tawo magkudaw pa sa tindahan kag mangrilip hay ang stage kang kantalingawan sa pihak pa kang plasa. Manarado run daad si Rusing kang gulpi lang naglusot si Tawi nga may bitbit nga botelya kang pilsen.

“’Sing, pasudla ako anay, maistoryahanay kita,” nagasulakwid ang dila ni Tawi sa kalinginun.

“Maan kanimo Tawi, lingin ikaw. Uli run to kag magturog. Indi ako pagbwisita hay wara ako ti binta kaja,” pamaribad ni Rusing nga naga burun-a kang dasuk kang tapi nga sarado kang anang pwesto.

“Gwapa kaw man gali gihapon ‘Sing ah bisan nagasararampuk kiray mo,” hambal ni Tawi nga nagabarangisi kag nagadunglay-dunglay ang lawas. Nangyabut ja sa tapi nga ginhawa lang ni Rusing ka duso hay may nagsal-ut nga bato sa sulod kang kalug-kalug nga semento nga nagapigar sa mga sa mga sarado kang pwesto. Nalingkangan si Tawi kang gulpi lang ginsipa ni Rusing ang tapi para maghaup. Natumba gid ang sultero kag naglagatuk gid ang anang dahi sa baraghal nga semento.

“ Dan! Amu gid ri-a hambal ko mung. Kun-an nga indi sagi sabad. Baw! Bangon run jan kag mag-uli to… Tawi,” pangara ni Rusing nga nagapaninghawakan. Ginhulat na nga magbangon si Tawi. Buhay gid. Ginbutung-butung na kaja ang sando kang laki pero wara gid ja nagbangon. Kinulbaan si Rusing hay kun basi ano run ang natabo kay Tawi. Nagbaskug dayun ang kuba-kuba kang dughan na kang nakita na nga may nagdanaw nga dugosa semento. Dayun na ginguyod ang wara ti animo nga laki pasulod sa anang rilipan. Gamay lang nga bayi si Rusing pero madasig na nga naguyod si Tawi pasulod sa anang pwesto. Ginpasandig na ang laki sa dingding kag gin trapuhan kang kamisita nga napudyot na sa karton kang bayu ang dugo sa dahi ni Tawi nga nag-agay run hasta sa apad na nga irong. Daw sangka singko sentimus gawa ang kabahulon kang pilas ni Tawi. Nagaparamuti si Diding sa kulba hay daw sa indi mag-untat ang agay kang dugo sa dahi ni Tawi. Nagakurudog ang alima kang laon kang ginpatiyub na ang takup kang surudlang kang green cross alcohol. Sa sobra na nga kulba, diretso na nga ginpapiswit ang alcohol sa dahi ni Tawi. Daw sa basa nga pisu nga nagpiri-piri si Tawi. Nangusyan pa gid si Diding kang gulpi lang nagtindug ang soltero kag naduroy-duroy paggwa nga wara ti tinimuk-timuk. Lagsun pa daad ni Diding ugaring dasig ja nga nadura sa dulom. Nagbalik ja sa sulod kang rilipan na kag ginbuol ang flash light ingud kang bintahan sa drawer kang gamay nga lamesa. Dali-dali tana nga nagguwa. Kang gabii nga to, hindi makaturog si Rusing. Garut lang ang burubaliswa na sa katri.

Nasulod sa tiyempo tig-ururan ang bulan pagkatapos kang siyam ka lati halin kang urihi nga kantalingawan sa banwa. Haros daw mapukrus ang ginhawa ni Diling kang panglatas kang kahon sa taramnan. Dasig gid ang anang dalagan nga daw ginalagas kang ayam umang. Naga-uran uran abi amo nga madanlug ang dalan kag amo man ang ana nga dagpa dagpa. Bitbit na ang anang shoulder bag nga may sulod nga cotton, alcohol, gauze bandage, gunting, clippers, suction ball, betadine kag ang anang maram-an. Nagakiang-kiang tana nga nagasunod kay Tawi hay nasuyak kang siit ang anang kahig sa sobra nga dali dali. Pagsamput sa balay ni Rusing dayun na diretso sa kwarto kun diin nagabatang si Rusing nga nagaugayung. Buta kang dugo ang banig nga buri sa katri. Si Tawi nagapungko sa kilid kang baratangan nga may ginakungkung nga lapsag nga may pusod pa nga nagatabid sa anang inunlan. Dali dali nga gindawu ni Diling ang lapsag kag gin dasukan kang suction ball ang irong kang bata, ginpatabuli kag ginpapa sa buli. Naggaab ang lapsag.

Harus daw maduraan kang ginhawa si Rusing sa sobra nga sakit pero ang gaab kang lapsag nga bag-o na lang nabatian nagtugro kana kang hindi maeksplikar nga kabaskug. Ginmukra na ang anang mata kag nakita na si Tawi nga indi maintindihan ang ngirit. May ginakungkung ja nga lapsag nga naputos sa lampin nga puti. Ginbutang na ang bata sa kuna na kawayan sa ingud kang gamay nga lamisa nga ginatungtungan kang gamay nga labador, betadine kag ang green nga surudlan kang Green Cross Alcohol. Daw sa tubig sa sapa kasinaw nga nagbalik sa pinsar ni Rusing ang natabo sa rilipan katong gabii nga may kantalingawan sa banwa. Nadumduman na kung paano na ginharukan si Tawi nga wara ti animo nga nagasandig sa dingding. Nadumduman na ang romansahanay nanda ni tawi sa kurukamalig ni Tomasa. Nadumduman na kun paano tana ginpabatang ni Tawi sa papag nga buta kang mara nga dugo kang baboy. Daw namayha tana gawa sa anang kaugalingun.

***critique ni datu lubay