Ako si Kuradang. Ang orens nga urang sa awang. Hambal kang mga mal-am, sapat ako kang mga engkanto nga nagauli sa Tinagong Dagat didto sa putok-putukan kang Madyaas. Raha ako nga urang amo ra orens kano ang akun kolor. Kita mo gid lang kun ano ka sarwayun ang pinsar kang mga taga sitio Timbuok. Hambal kang iba, “pet” kano ako ni Marikudo. Pati ah, imbento ko lang ra tana. Sa tuod-tuod lang, bisan ako gani wara man kaaman kun diin ako nag-halin. Sa nadumduman ko, rudya run ako sa awang nga ja bag-o pa nauso ang jet-matic pump kag mga tuong. Wara ako kamaan kang akun edad. Wara ko run nadumduman kun pira ka ugsad ang akun ginmulalngan. Nalipat run ako kun kapira nagkawas ang tubig sa balay ko kada magbagyo. Katong una, gamay pa lang ang tawo nga nagasag-ub sa awang nga ginaulian ko. Bantog pa gani nga mariit ang lugar kun diin ja ginkutkot. Halin ridto sa may kasagingan tabok sa dagmayan hasta makaabot sa pihak nga kawayanan, mariit. Ginakahadlukan kang tanan.
Nagligad ang duro nga mga ugsad kag ako nalipatan. Natabunan kang lay-un kang DVD player, Nokia N-series, Packard Bell laptop, Mp3, Mp4, Mp5, hasta Mp100. Ang akun nga istorya naalimunaw sa kagahud kag mga FM stations kag huni kang mga sarakyan –mapa rusira man, easy ride, traysikul, motor nga singgul, Mercedes Benz, Kia, Ford, Kubota, Isuzu, Hyundai, Kawasaki, Toyota, Honda, Tamaraw FX, Karabaw XY, kag Traktora. Ang mga tawo wara run nahadlok sa mga riit nga lugar. Ang mga bata wara run gakagat kang andang mga tudlo kun magtudo sa mga bungsod kang anay. Si Gabi nga nabantog nga aswang, buhay run natabunan kang baras didto sa patyo sa La Paz. Nalipat run ang mga tawo. Te, kaja, ako run lang ang nagapamati kang andang mga istorya. Wara run nanda ako nadumduman mung, nga rudya man ako gihapon nagabackdive-backdive kag nagaswimming-swimming sa tubig nga andang hirimus kag irimnan. Sala ko bla ri-a nga wara tana nanda pagsag-ahi ang awang?
Parehas ni Tuyang Ermitanya (starring ra sa drama sa Bombo radyo kun indi kaw karelate…”ako si tuyang ermitanya, nagapuyo sa isa ka kweba, siling sang iban buang ako, he he he”…<my apologies sa Bombo Radyo>), duro man ang akun naman-an nga mga istorya. Bati-bati sa mga kutso-kutso kag mga hinuring huring kang mga nagapanglaba. Kis-a sa mga drama, balita kag mga komentaryo sa radyo kang daw bungol nga si Lando.
Ereneo Kutsudero
Uhod, jaay run gale si Eren. Aga pa ra nagakutso-kutso. Ginabida na ruman ang dawi na nga puyo nga ang kabahulon daw butkon kang malnuris nga bata ni Gina. Amo tana ri-a si Eren. Makapangapi lang kag makakutso-kutso, solb run ang adlaw na. Mayad hay nagabaton tana kang pension sa SSS kada bulan. Nakaagi tana kanu kabay kaobra sa minahan. Umpisa kang bulan, abi mo kun daw sin-o nga milyonaryo magpadalyang kang anang itlog sa dalum ka madre kakaw. Bantayi bla, wara pa lima ka adlaw, ubos run ang pension na nga dos mil sa tong-itan ni Saling. Kag kun dimalason, sangka salga lang ang anang pension, ubos dayon. Mamantinir ruman ri-a ka pamunit kang ubog sa suba para may darapli.
Corazon Adikapi
Si Corazon. Ang sawa ni Biyo nga nagapamanday. Sangka tipikal nga nanay kang baryo. Mabakud nga babayi. Kasarang mag-arado kag manglawig kang baka kag karbaw. Daw haros adlaw-adlaw ko ja tana makita sa awang. Wara pa nagbutlak ang adlaw sa aga bitbit na run ang balde kag labador na nga itum nga ginhatuk-hatuk sulda ka plastik. Syempre indi na malipatan ang “mug” na nga tarangkisun, may sulod nga kape kag Coffee Mate ™ . Aga na pa kaja ginapukaw ang mga tawo kun umpisahan na ka bakol kang pakang na nga paklang ang mga tarapu na nga kun pug-an mo, mamayha ang anang kape sa kasiri kang higku.
Maming Martir
Linung nga baye si Corazon kun indi mag-abot si Maming, ang sawa ni Kutong. Lain tana ang routine ni Maming kada aga. Dulom-dulom pa ja tana gapanag-ob kang hirimus na. Dara na kara ang darwa ka bahul-bahul nga container nga gray (may tatak nga Shell™). Butaon na ja kag dayon magpungko sa bato nga daw karbaw ka bahul. Umpisa run ang kutso kutso nanda. Ang anang litanya maumpisa sa kolor kang kapay nga ginalabhan ni Corazon hasta sa kun ano showing sa betahan ni Dinya kabii. Hakwatun na lang kara ang anang sinag-uban kun magtinikadul ang kaldero sa andang balay. Mabatian mo dayon ang anang panabog sa manok kag ayam sa andang kusina. Pero sa tuod-tuod lang, si Maming ang pinakanagustuhan ko sa tanan nga suki kajang akun awang. Wara tana gakaun kang urang parehas nakun. Adbentista kabay tana. Nakunbertir lang ra katong napamana na si Kutong nga taga-Putotan. Wara sanda kaja ti bata. Anhon mo hay laon laon run man kag nakapamana. Gin-adopt lang nanda ang ikapulo nga bata ni Nato nga bugto man ni Maming. Duro raket na kaja nga baye, halin sa libudanay ka sinakul hasta sa panglagis kang dahon ka udyok nga hirimuon silhig. Ginaordinaryo na lang ang pagtakras sa Kurit para mangahoy ka garatong. Dimalas na lang garing kay Kutong nga nagamaoy kun lingin. Buot man ja daad ang bana ni Maming kun indi makalab-ok kang aplud nga tuba sa dike sa banwa ka Hamtic. Pero banta ko, palangga man gihapon ni Maming si Kutong hay nagapanglaghap man tana kara sa kataramnanan bisan gabii kun indi makauli ang anang bana. Amo ri-a kabay guro ang ginatawag nanda nga Tru Lab ®. (True Drugs Laboratory, registered owner of Pito-pito™ Baranyos)
Mayit Balo
Kun trulab-trulab lang ang paga-istoryahan, ay, jan number one si Mayit. Ang bantog nga baraluhon sa sitio Timbuok. Katatlo run ja namana, ano pa tatlo run man ang anang subang. Ang bati ko sa mga kutso-kutso, may arung kanu ja rapit sa anang mata amo ra nga patay pirme bana na. Sa pagkamaan ko, nahulog kanu sa niyog ang urihi na nga bana. Te, to, bari-bari kuno lawas na sa sulod ka lungon hay dalipi gid gintup-an na. Nasalo na pa kanu ang pasok nga nahulog man bisan bari run gusok na. Kadimalas nga tawo. Pero kun ako lang ang pamangkuton, daw malipayun man gani nga bayi si Mayit. Pirme tana ri-a gakanta kang Sanlinggong Pag-ibig kada magsag-ub. Peborit song na guro. Naga-ararasik pa gani ang minama na sa sobra ka birit. Namit gid kara ngawa ngawa na kun jan si Lando nga piang nagaparigos sa awang. Si Lando nga anay nagapamasyar kana garing nag-untat kang nabantog nga baraluhon gali tana. Kaluoy nga Mayit, biktima kang tsismis.
Ikat Trumpa
Maman-an ko gid kun nag-abot run si Ikat sa awang. Kun-an kaw mung nga daw Mendoza Sound System™ ang singgitan na. Gamay lang man ja nga bayi pero, baw, grabe kun magsinggit. Ang bati ko, amo ja ang sawa ni Purok. Nagkitaay kanu sanda kaja kang pista sa Iglanut. Nabuyo kabay tana ja sa singgitanay amo ra nga dara-dara na hasta rudya sa sitio Timbuok. Wara’t patay ang singgit na kay Nigro, ang daw lagit-it na nga subang. May “Nigro uliii, Nigro ang kaanding gaharab sa paraaay, Nigro riguuus, Nigro tiig-aaang, Nigro sag-uuub, Nigro timbai akooo, Nigro ludgudi anay likod kooo”, kag kun ano ano run lang. Pero sigurado nga indi gid tana magsinggit kang “Nigro, puti nga bata ko, kagwapo kanimuuu”, kay sigurado, marilitik gid ang mga tuong sa awang. Ang tuod nga ngaran kang anang subang nga bata nga ra, si Roger, daw Kano gani kun imo pamatian, pero naga lang man. Naandan run lamang nga Nigru kay nasunog run ang anang panit ka sobra nga laday sa initan, ka hala sari ka panakup ka tumbak-tumbak kag panglagas ka umbok sa taramnan. Wara ko gid ja nagustuhan nga bata. Hamak timu kara nga sangka bes to, gindiskitahan tana nanda ni Titul nga sag-ahun ang awang hay may nakita kanu sanda nga bao sa dalum. Bao timu kara nga nalumutan tana to nga puga. Mayad lang nag-abot si Iyang kag ginpanugid sanda kay Ikat. Te man, guripat gid eh si Nigro. Batian ko pa singgit na nga “Araguuy naaay, indi run ko magliwaaat” Ah, kun-an daw, daw mapingas guro kato talinga na mung. Umpisa kato, wara nanda run ginbisyuhan nga sag-ahun pa ang awang.
Iyang Dramatista
Kalipayan ko gid tana ja si Iyang, kag kun wara guro tana, gintuka run ako ka palut nga manok ni Mulo. Si Iyang ang daraga nga bata ni Lasyo. Kun manglaba kara tana, gadara gid ra ka radyo. Adik daan ja sa drama. Halin sa ‘Sin-o ang may Sala?’ hasta sa ‘Lain siya sa Iban’ nga drama sa aga, padayunon na pa gid ra sa hapon umpisa sa ‘Kahapon Lamang’ hasta sa ‘Laughingly Yours, Bianong’. Bisan nga daw ingaw run ka kuti ang huni kang radyo na, sige man gihapon. Ginatangab na lang garing ang speaker sa talinga na. Aga pa ja tanda nailo sa nanay. Amo ra nga nagabaton tana ka labada sa banwa. Ginadara na lang sa sitio Timbuok para mabataw-bataw na si tatay na nga inutil run man hay nastroke. Kaluoy man nga bata, tana pa ang nagasagod sa darwa na ka gagmay nga bugto. Puraot gid ang andang pangabuhi.
Mulo Laonly
Si Mulo. Laon nga bata ni Magding nga manugbaligya ka ibus sa banwa kada Dominggo. Kang sarang semana, ginbayaan na si Mulo. Terible run gali ang nyumunya na. Ahay, si Mulo, nagasarahanun run lamang sa kamalig na nga guba. Ginbayaan run tana ni Magding. Hambal ni Eren, grabe gid kanu gaab na kang nadedbol ni nanay na. Te kaja, sige man kanu gihapon drive na ka sikad. Amo lang ra nabatian ko kay Mulo. Talagsa lang bi gaparigus mung. Kun sabagay, indi kaw gid ma dapat sagi rigos kun grabe painit mo sa karsadahun. Basi maumang kaw. Amo man ra hambal nanda. Mas puraot si Mulo, alone and lonely.
Maura Hambugera
Kun puraot kang pangabuhi ang pagaisturyahan, out sa topic si Maura nga taga purok Tinapok. Napamana na si Ikot nga lider kang mga senior citizen, amo ra, si Maura nga taga-Tinapok, sa Timbuok run tulad. May sarang-sarang gawa ang andang pamilya. Talagsa lang ra tana gaagto sa awang hay may jet-matic pump sanda sa sulod balay. Maagto lang ja ra sa awang kun magkutso-kutso kag magpahambog kang padara kang bata na halin sa ‘merika. Kan-o to, nangnagtag tana ka chupa chups nga lollipop sa mga nagaturumpok sa awang. Amo man ang ngirit kag supsup kang mga pobre eh, garing ang hapin dulsi, ginpanghal-id lang nanda sa kilid kilid. Tambok ja nga bayi si Maura. Daw teren-teren ang anang lawas, kag ang mga tudlo na daw oversized nga dudulay nga ginakuga kang mga gold nga singsing. May arang-arang gid man sanda kaja halin pa kauna. Anda gani lupa ja ang ginkutkutan kang awang mung. Sara pa, lapad gawa ang taramnan ni Ikot, dugang mo pa bi nga nagapaalili sanda sa taga sitio Timbuok. Kapin pa kaja nga nakapa-Amerika run ang bata nanda nga si Buknoy, nga kaja kanu, istorya ni Maming, Vanessa run kanu ngaran na. Duro run kanu to dolyar na nga nasuptan. Amo ri-a nga madonate kanu si Maura ka Jet-matic pump sa sunod semana.
Kuradang Orens ©
Sa sunod semana, mapadara kanu ka kwarta si Buknoy a.ka. Vanessa kag patakdan ni Maura ka bomba ang awang.
Kadasig kang panahon, dasig man ang pagbag-o kang kalibutan. Urang ako nga uripun kang tubig kadyang bubon, napreso ako sa bilog nga tuong, pero wara ako natak-an maglantaw kang sangka palad nga langit adlaw adlaw. Wara ako natak-an magmulalung sa ugsad kun maglubas sa baba kajang awang. Sa sunod nga semana, indi ko run ja makita.
Mapatay ako dungan sa kalipay kang mga taga sitio Timbuok kay indi run sanda maayawan ka timba-timba. Mapatay ako, kag dungan kang akun pagsaylo sa pihak nga kinabuhi imaw kang mga engkanto sa putuk-putukan kang Madyaas, dar-on ko tanan nga tubig nga nagatubod sa mala-inumol nga tubudan kajang awang. Turukun ta kun may sag-ubon pa kamu.
Diind.
